Neuma znaczy "znak ręki". Był to zapis, który wyrażał ruch melodii, jej ekspresje, dynamikę i duchowość. W XI w. Guido d'Arezzo, wprowadził do pisma nutowego 4 linie, i jest on dziś traktowany jako podstawowy zapis gregoriański, wykorzystywany m.in. w Mszale Rzymskim, Graduale Romanum,Psalterium Monasticum i wielu innych.

b_150_0_16777215_00_images_MSM_szkola_neum2.JPGJuż w starożytnej Grecji notowano wysokość dźwięku za pomocą liter w alfabecie. Jakoś musieli sobie radzić skoro nie znali nut, a śpiewać każdy lubi... We wczesnym średniowieczu umieszczano nad tekstem bez linii znaki zwane właśnie neumami. Nawet dziś ucząc się jakiejś piosenki czasem zaznaczamy sobie kropkami lub strzałkami nad wyrazami gdzie mamy iść wyżej, a gdzie niżej - do tego właśnie służyły neumy. Pismo takie nazywa się pismem neumatycznym. Neumy nie określały początkowo dokładnie ani dźwięku (czyli jego nazwy tak,  jak w gamie mamy C D E F G itd. lub do re mi fa sol...), ani wartości rytmicznej (czyli na jak długotrwa dźwięk - czy jest to ćwierćnuta, czy ósemka, czy jeszcze jakaś inna). Z czasem (VII-IX w.) wprowadzono jedną linię (żółtego koloru) określającą zapisywany na niej dźwięk c1 (czyli ten od którego rozpoczyna się gamę), a potem drugą (czerwoną), określającą dźwięk f, aż wreszcie ustaliły się cztery linie (XI) na których pisano neumy. Czterech linii z udoskonalonym pismem neumatycznym używa się jeszcze dziś w zapisie śpiewu liturgicznego. Chorał gregoriański zapisywany jest właśnie w taki sposób.

b_150_0_16777215_00_images_MSM_szkola_neum1.JPGUjednolicenie zapisu dokonano na początku wieku XX, w roku 1908. Czteroliniowy zapis gregoriański został zamieszczony w Graduale Romanum. Ujednolicenia tego zapisu dokonano na podstawie wielu rękopisów. 

Istnieją z tego powodu rozbieżności interpretacyjne porównując zapis tzw. watykański z najbardziej poznanymi rękopisami z Laon czy St.Gall ( Neumis Laudunensibus et Sangallensibus ). Zapis watykański wprowadził modyfikacje i ułatwienia tak, aby cały Lud Boży mógł włączyć się w śpiew w myśl konstytucji papieża Piusa X o muzyce świętej Inter pastoralis officii solicitudines

Pierwsze nutowe zapisy melodii chorału pochodzą ze szkół karolińskich i zachowały się do dzisiaj. Były to zapisy nutowe bezliniowe, tzw. neumatyczne. Aktualnie w śpiewnikach "Gaudeamus" czy "Gaude Mater" używamy notacji kwadratowej.

notacja kwadratowa

Początek strony