Człowiek słyszy dźwięki z zakresu częstotliwości od 20 Hz (niektóre źródła podają 16 Hz) do 20 000 Hz. Wykorzystując wiedzę, że interwał oktawy (w górę) to podwojenie częstotliwości, łatwo wyliczymy, że cały zakres słyszalnych dźwięków przez człowieka mieści się w zakresie 10 oktaw. Oczywiście dotyczy to młodego człowieka, gdyż wraz z wiekiem słuch się pogarsza. Zresztą niskie dźwięki bardziej przypominają buczenie, natomiast te z zakresu ponad 10 tys. Hz (10 kHz) są przeraźliwym piskiem.

Poniżej przykład dźwięku o częstotliwości 12,5 kHz.

Zakres dźwięków w muzyce

Zatem materiał dźwiękowy wykorzystywany w muzyce przede wszystkim mieści się w przestrzeni 8 oktaw (należy zauważyć, że w muzyce elektronicznej jest możliwe rozszerzenie tego zakresu). Łatwo zobaczymy to na klawiaturze fortepianu (rys. 1).

Rys. 1.Powtarzająca się grupa klawiszy to oktawa. Widzimy, że pierwsza oktawa obejmuje jedynie dźwięki od A2. Niższe dostępne są tylko w dobrych organach piszczałkowych. Podobnie w przypadku wyższych dźwięków. Na pianinie najwyższym jest c5. Wyższe są do osiągnięcia również w organach.

Dźwięki w poszczególnych oktawach pianina można zapisać za pomocą liter i cyfr. Jednak do wykonywania muzyki przyjęło się zapisywać je na pięciolinii. Oczywiście nie zmieścimy całego materiału dźwiękowego na jednej pięciolinii. Nie ma poza tym takiej potrzeby, ponieważ zdecydowana większość instrumentów nie wykorzystuje tak pełnego zakresu dźwięków. Podobnie głos ludzki - nieszkolony obejmuje nieco ponad 1,5 oktawy (szkolony - do 3 oktaw). Zatem jedna pięciolinia zazwyczaj wystarczy dla danego instrumentu czy głosu. Wyjątek stanowi pianino, gdzie zapis znajduje się na dwóch pięcioliniach oraz organy, gdzie czasem są to trzy pięciolinie.

Klucze

Rys. 2. Typy kluczyAby jednak określić o jaki zakres dźwięków w zapisie chodzi, trzeba ustalić na pięciolinii miejsce konkretnego dźwięku (dźwięk kluczowy), od położenia którego zależą pozostałe. Służą temu klucze. W historii w muzyce używano ich wiele.

Istnieją trzy typy kluczy - G, C, F. Ich wygląd pochodzi od przesadnie ozdobnie przerabianych liter alfabetu nazywających dźwięk kluczowy. Każdy typ ma swoje odmiany (nazwy).

Klucze G.

Rys. 3. Klucze GWystępują w dwóch wersjach.

Klucz wiolinowy czyli skrzypcowy.

Współcześnie jedyny używany z tej grupy, wyznacza dźwięk g1 na drugiej linii (linie w pięciolinii liczymy od dołu). Współcześnie najbardziej popularny w zapisie muzyki. Na pięciolinii z tym kluczem zapisuje się głosy żeńskie, instrumenty grające dość wysoko, melodię graną prawą ręką na pianinie (fortepianie, organach).

Klucz starofrancuski (dyszkantowy).

Obecnie nie używany. Wyznacza dźwięk g1 na pierwszej linii. Zapisywano za jego pomocą melodie dla wysokiego głosu chłopięcego - nazywanego dyszkantem.

Klucze C

Rys. 4. Klucze CPosiadają najwięcej odmian. Ich nazwy pochodzą od typów głosów ludzkich, które najwygodniej było w danych kluczach zapisywać.

Klucz sopranowy.

Dźwięk c1 leży na pierwszej linii. W tym kluczu zapisywano melodię dla wysokiego głosu żeńskiego. Dziś nieużywany, melodię dla sopranu piszemy w kluczu wiolinowym.

Klucz mezzosopranowy.

Dźwięk c1 leży na drugiej linii. Zapisywano w nim niegdyś melodię dla średniowysokiego głosu żeńskiego. Współcześnie wyszedł z użycia; melodię mezzosopranu zapisuje się również w kluczu wiolinowym.

Klucz altowy.

Wyznacza dźwięk c1 na trzeciej linii. Niegdyś zapisywano w nim melodię altu - niskiego głosu żeńskiego. Obecnie linię melodyczną dla altu piszemy w kluczu wiolinowym. Klucz jednak nie wyszedł z użycia, gdyż współcześnie zapisujemy w nim linie melodyczne dla altówek.

Klucz tenorowy.

Dźwięk c1 umieszcza na czwartej linii. Jak nazwa wskazuje służył do zapisu wysokiego głosu męskiego - tenoru. Dziś tenor zapisuje się w kluczu basowym (o nim poniżej) jeśli jest pisany razem z głosem basu, a można też zapisać w kluczu wiolinowym z zaznaczeniem, że brzmi o oktawę niżej. Jednak klucz tenorowy używa się dziś jeszcze (dość rzadko) do zapisywania wyższych partii dla puzonu, fagotu i wiolonczeli.

Klucz barytonowy.

Dźwięk c1 określa na piątej linii (pierwszej z góry). Jego nazwa pochodzi od pośredniego między tenorem a basem głosu męskiego - nazywanego właśnie barytonem. Dziś nie używany. Głosy męskie zapisuje się w kluczu basowym. Odpowiada mu klucz barytonowy z zestawu kluczy F. Zmienia się rodzaj klucza umieszczonego na pięciolinii, natomiast położenie dźwięków na liniach jest identyczne (można to porównać na ilustracjach).

Klucze F

Rys. 5. Klucze FKlucz basowy.

Umieszcza nutę f na czwartej linii. Używany współcześnie do zapisu basu (niskiego głosu męskiego), linii melodycznej przeznaczonej dla lewej ręki na pianino (fortepian, organy) oraz melodii dla kontrabasu, wiolonczeli, puzonu, tuby i innych instrumentów grających nisko.

Klucz barytonowy.

Wyznacza dźwięk f na trzeciej linii. Nieużywany współcześnie.

Klucz subbasowy (kontrabasowy)

Umieszcza dźwięk f na piątej linii (pierwszej z góry). Umożliwiał dawniej wygodny zapis niskich partii dla kontrabasu.

Wielość kluczy ułatwiała wygodny zapis melodii dla danych głosów (instrumentów) bez nadmiernego dopisywania dodatkowych linii. Jednak powodowała zamieszanie i utrudniała ogarnięcie głosów w partyturze (łącznego zapisu melodii głosów i instrumentów). Z tego powodu nastąpiła redukcja kluczy głównie do dwóch: wiolinowego i basowego, a także rzadziej używanych: altowego i tenorowego.

Przenośnik oktawowy

Przy zapisywaniu niskich partii dla instrumentów basowych (np dla kontrabasu) albo wysokich dla instrumentów grających wysoko, należałoby do pięciolinii dopisywać stosunkowo dużo linii dodatkowych. Aby ten zapis uprościć stosuje się oznaczenia określające, że dany fragment melodii należy grać o oktawę wyżej, lub niżej.

I tak linia (w niektórych zapisach ciągła a w innych przerywana) z ósemką na początku umieszczona pod nutami oznacza, że gramy je o oktawę niżej. Analogicznie ósemka i linia nad nutami nakazuje zagrać je o oktawę wyżej. Zmiana oktawy obowiązuje do końca linii (czasem zakończone jest to prostopadłą linią).

Rys. 6. Przenośnik oktawowyCzasem całą linię melodyczną utworu pisze się w danym kluczu, a ma brzmieć oktawę niżej lub wyżej. Wtedy pod kluczem lub nad wpisana jest mała ósemka. Wiadomo dzięki temu, że dźwięki tak zapisane brzmią o oktawę niżej lub wyżej. Przykładem tego jest zapisywanie głosu tenora w kluczu wiolinowym z ósemką na dole.

Na rysunku nr 6 przedstawiono fragment melodii z podziałem na głosy. Głos tenora jest zapisany w kluczu wiolinowym. Pod kluczem widzimy ósemkę, co oznacza, że brzmienie jest o oktawę niżej. W głosie basu mamy natomiast przykład przeniesienia fragmentu melodii o oktawę wyżej. Nuty znajdujące się pod ósemką i ciągnącą się za nią linią należy zaśpiewać oktawę wyżej (a więc słowa spłynie tu przez łaski Twej).

Początek strony