„Do re mi FASOLA si do...” Brzmi znajomo? No pewnie, to przecież gama C – dur, której chyba każdy uczył się na lekcjach muzyki w szkole podstawowej... Oczywiście zapisana solmizacją, i to w „zmodyfikowanej” wersji – w rzeczywistości nie występują w niej warzywa strączkowe ;) Ale co więcej można powiedzieć o niej i o gamach w ogóle?

Skala

Gama to sekwencja dźwięków, które następują po sobie według określonej skali, czyli odpowiednio uporządkowanych półtonów i całych tonów. Podstawowym rozróżnieniem skal jest podział na durowe (których brzmienie uznaje się za raczej wesołe) i molowe (brzmiące bardziej smutno).  Każda z tych „kategorii” dzieli się dalej, tak, że w efekcie mamy kilka rodzajów gam durowych i molowych. 

Rodzaje skal majorowych (durowych)

Skala majorowa naturalna

Rys. 1.Półtony i całe tony występują w skali durowej naturalnej w następującej kolejności:

1  1  ½  1  1  1  ½,

co oznacza, że odległość między pierwszym a drugim oraz między drugim a trzecim stopniem, czyli dźwiękiem gamy wynosi cały ton, między trzecim a czwartym stopniem pół tonu itd. Widać to wyraźnie na przykładzie gamy C – dur odczytywanej z klawiatury pianina (patrz rys. 1.)

Odległości między kolejnymi klawiszami (także między białymi a czarnymi) wynoszą pół tonu. Stąd, jeśli rozpoczniemy liczenie od klawisza odpowiadającego dźwiękowi c1, odległości między kolejnymi białymi klawiszami będą odzwierciedlały przebieg skali durowej naturalnej.

Skala majorowa harmoniczna

Rys. 2.Jak sama nazwa wskazuje, o jej stosowaniu decydują względy harmoniczne. Skala durowa harmoniczna różni się od naturalnej tym, że szósty jej stopień jest obniżony o pół tonu przez dodanie odpowiedniego znaku przygodnego, na przykład bemola przy dźwięku „a” w gamie C - dur. (patrz rys. 2.)

W efekcie układ całych tonów i półtonów wygląda w niej następująco:

1  1  ½  1  ½  1½   ½.

Skala taka często występuje w praktyce w utworach muzycznych.

Skale majorowe swoją nazwę zawdzięczają zawartej między I a III stopniem tercji wielkiej1 (z łaciny maior oznacza „większy”). Ona też w znacznej mierze decyduje o wesołym brzmieniu gamy.

Skala majorowa chromatyczna

Gamę można też zbudować z samych półtonów. Taką gamę nazywa się chromatyczną. Nazwa ta może kojarzyć się z określeniem „znaki chromatyczne”, czyli z bemolami, krzyżykami i kasownikami - i słusznie. W skali chromatycznej bowiem kolejne stopnie zmienione są właśnie za pomocą tych znaków. W przypadku gamy zapisanej „w górę” (wstępującej) obok jej podstawowych dźwięków występują ich podwyższenia (a więc w skali opartej o gamę C - dur obok dźwięku „c” widzimy „cis”, dalej „d”, „dis” itd.), przy dźwiękach gamy zapisanej zstępująco – obniżenia (czyli, analogicznie, po dźwięku „h” mamy dźwięk „b”, dalej „a”, „as” itd.). Tak zapisaną skalę chromatyczną określamy mianem regularnej.Rys. 3.

Niekiedy spotyka się nieco inny zapis: w gamie wstępującej zamiast podwyższyć VI stopień, obniżamy stopień VII, natomiast w  gamie zstępującej zamiast obniżyć stopień V – podwyższamy IV (w tym przypadku niezbędne jest „unieważnienie” takiego obniżenia lub podwyższenia od razu przy następnym dźwięku – na przykład za pomocą kasownika – czyli przywrócenie dźwiękowi postaci gamowłaściwej). Tak zapisana skala chromatyczna nosi nazwę nieregularnej. Oba sposoby zapisu gamy chromatycznej widać na rysunku nr. 3.

Rodzaje skal minorowych (molowych)

Skala molowa naturalna (tzw. minor eolski).

Rys. 4.Odległości między dźwiękami gamy molowej eolskiej prezentują się następująco:

1  ½  1  1  ½  1  1,

Łatwo można to zaobserwować na klawiaturze pianina w gamie a – moll, podobnie jak w przypadku gamy C – dur, śledząc odległości między kolejnymi białymi klawiszami, od „a” począwszy (patrz rys. 1.)

Szczególnie przyjemne dla ucha brzmienie ma gama eolska zstępująca, stąd też częste jej występowanie w takiej postaci w utworach muzycznych.

Skala molowa harmoniczna

Podobnie, jak skala majorowa o tej samej nazwie, używana ze względu na harmonię w utworach. Skala minorowa harmoniczna powstaje po podwyższeniu (przy pomocy krzyżyka, lub – jeśli w danej gamie jako znaki przykluczowe pojawiają się bemole – kasownika) VII stopnia o pół tonu. Między VI a VII stopniem występują więc aż trzy półtony:

1  ½  1  1  ½  1½  ½.

Ten rodzaj skali molowej najczęściej spotykamy w utworach klasycznych.

Skala molowa dorycka

Skalę molową dorycką otrzymujemy przez podwyższenie o pół tonu VI oraz VII stopnia gamy molowej naturalnej (układ półtonów i całych tonów po podwyższeniu: 1  ½  1  1  1  1 ½ ). Tak, jak poprzednio, używamy w tym celu znaków chromatycznych. Charakterystyczne dla skali doryckiej jest to, że dobrze brzmi grana wstępująco, w takiej też formie występuje często w utworach muzycznych.

Skala molowa melodyczna

Jest niejako mieszanką skali doryckiej z eolską. W praktyce oba rodzaje występowały często w jednym utworze, dlatego połączono je i nazwano minorem melodycznym. Składa się on ze skali doryckiej wstępującej i skali naturalnej zstępującej (ze względu na wspomniane wyżej brzmienie).

Nazwa gam minorowych pochodzi od zawartej między pierwszym a trzecim stopniem tercji małej (łac. minus - „mniejszy”), która, analogicznie do tercji wielkiej w skali majorowej, determinuje jej brzmienie.

Warto pamiętać, że przy zapisywaniu nazw gam majorowych używamy wielkich liter (np. C – dur nie c- dur, Es – dur nie es – dur), natomiast przy gamach minorowych – liter małych (a – moll nie A – moll, c – moll nie C – moll).

Gamy krzyżykowe i bemolowe

Z pewnością każdy muzyk, także ten początkujący, spotkał się  w swoim życiu z określeniem „tonacja”. Tonacja to, najprościej mówiąc, konkretna gama, na podstawie której zbudowany jest dany utwór. Łatwo więc zgadnąć, że aby nie mieć problemów z różnymi tonacjami, należałoby znać budowę poszczególnych gam. Na szczęście nie trzeba się ich wszystkich uczyć na pamięć – wystarczy znajomość skali i odrobina wiedzy teoretycznej, a tonacja B – dur przestanie być przerażająca ;).

Jak to działa?

Zacznijmy od najprostszej chyba (bo pozbawionej jakichkolwiek znaków przykluczowych) gamy C – dur. Kolejność dźwięków w tej gamie jest jak na ilustracji nr 5.Rys. 5.

Warto dobrze ją zapamiętać, bo będzie ona dla nas punktem wyjścia przy budowaniu innych gam.

Załóżmy teraz, że chcielibyśmy sprawdzić, jak wygląda tonacja G – dur  - czy ma jakieś znaki chromatyczne, czy są to krzyżyki, czy bemole i ile ich jest. W tym celu budujemy odpowiednią gamę majorową. Gama G – dur, na której oparta jest tonacja o tej samej nazwie, rozpoczyna się od dźwięku „g”. Kolejne dźwięki gamy „dobieramy” według zapamiętanej kolejności, mając jednak ciągle na uwadze znaną nam już skalę durową naturalną (przypomnijmy, że układ całych tonów i półtonów tej skali to 1  1  ½  1  1  1  ½). Po dźwięku „g” następuje dźwięk „a”: odległość między nimi to cały ton, a więc wszystko się zgadza. Tak samo w przypadku kolejnych dźwięków: h, c, d, e, - wszędzie odległości są takie, jak podaje skala. Kiedy jednak dochodzimy do dźwięku „f” zauważamy, że od poprzedzającego go dźwięku „e” dzieli go tylko jeden półton, podczas gdy według skali odległość powinna być dwa razy większa. W tej sytuacji konieczne jest podwyższenie „f” przez dodanie krzyżyka, dzięki czemu zamiast sekundy małej (czyli półtonu) otrzymamy sekundę wielką (cały ton). Jednocześnie, przez podwyższenie dźwięku z „f” na „fis” odległość między przedostatnim a ostatnim stopniem gamy zmniejsza się do półtonu („fis” -> „g”). Przez dodanie jednego krzyżyka uzyskujemy więc gamę przystającą do swego rodzaju „szablonu”, jakim jest skala durowa naturalna.

Podobnie postępujemy przy tworzeniu innych gam durowych. Pamiętajmy, że czasami żeby „dopasować” kolejne dźwięki do skali, będziemy musieli użyć nie krzyżyków, a bemoli. Na przykład w przypadku gamy F – dur (rys. 6).Rys. 6.

Tutaj z kolei odległość między III a IV stopniem gamy była większa od oczekiwanej, dlatego przy dźwięku „h” postawiliśmy bemol, zmniejszając ją tym samym do półtonu. Jednocześnie odległość między IV a V stopniem, pierwotnie za mała, zwiększyła się teraz do sekundy wielkiej. Dzięki obniżeniu dźwięku udało nam się dopasować gamę do „szablonu”.

Ważne jest, aby w jednej gamie używać konsekwentnie zawsze znaków jednego tylko rodzaju – krzyżyków (tak powstają gamy krzyżykowe) lub bemoli (dla gam bemolowych). Nigdy nie stosujemy w jednej gamie i tych, i tych.

Taki sam mechanizm pozwoli nam zbudować także dowolną gamę molową. Oczywiście za wzór posłuży nam wtedy nie skala durowa, ale molowa – minor eolski.

Kolejność znaków przykluczowych

Teoretycznie wszystkie znaki chromatyczne występujące w danej tonacji można by było zapisywać bezpośrednio przy nutach, do których się one odnoszą. Zważywszy jednak na fakt, że zazwyczaj w jednej tonacji występuje więcej niż jeden znak chromatyczny (np. gama Cis – dur ma aż siedem krzyżyków), byłoby to bardzo niepraktyczne – pamiętajmy, że tonacja dotyczy całego utworu, tak więc kilka lub nawet kilkanaście stron kompozycji byłoby upstrzone krzyżykami. Dlatego też przyjęło się zapisywać wszystkie znaki chromatyczne występujące w danej tonacji naraz, przy kluczu, na początku każdej linijki. Kolejność znaków w takim zapisie jest nieprzypadkowa i zawsze taka sama, dlatego warto ją zapamiętać – co prawda można dojść do niej drogą dedukcji (jak – o tym w przyszłości), jednak dużo łatwiej i praktyczniej jest ją po prostu przyswoić.Rys. 7.

Odpowiednio uszeregowane krzyżyki występują przy kluczu w następującej kolejności:

fis, cis, gis, dis ais, eis, his,

natomiast ustawione po kolei bemole to:

b, es, as, des, ges, ces, fes.

Jeżeli więc wiemy, że dana tonacja ma np. trzy krzyżyki, możemy bez zastanowienia zapisać przy kluczu krzyżyki fis, cis oraz gis, przy tonacji z czterema bemolami zapisujemy przy kluczu b, es, as, des, itd., itp.

Ilustracja zapisu znaków chromatycznych przy kluczu wiolinowym na rys. 7

A na koniec dla wytrwałych piosenka edukacyjna*:

* Piosenka pochodzi ze strony TVP

Początek strony