Pewnie tytuł kojarzy Wam się z nieprzyjemną wizytą u dentysty, ale nie martwcie się, nie o tym będę pisać. Nie raz, na pewno zastanawialiście się czy skala i gama to, to samo? Czy właściwie można te terminy stosować zamiennie? Albo w ogóle, co to jest skala? W tym artykule chciałabym Wam przybliżyć, o co w tym wszystkim chodzi? I zaprosić Was w niemały i niełatwy świat skal muzycznych. Rozpocznijmy nasz SKALing!

Cóż to zatem jest skala?

Rys. 1.Musimy zdać sobie sprawę, że jest to pojęcie bardzo szerokie i niestety nie tak jednoznaczne jak gama. Skalą nazywamy w muzyce (podobnie jak i w innych dziedzinach: matematyce czy geografii) jakieś uporządkowane elementy, z których możemy odczytać wiele informacji potrzebnych do opisania lub stworzenia czegoś. W muzyce to układ dźwięków według jakiś zasad. Gama, czyli uporządkowane 8 dźwięków, to również SKALA, z której możemy odczytać wiele informacji dotyczących utworu muzycznego, np. w takiej gamie C-dur (patrz 1 na rys. 1.) Widzimy również, że dźwięki są ułożone po kolei (a w przypadku skali tak być nie musi, to jest indywidualna cecha gamy). Wiemy też, że każdy dźwięk ma swój stopień i w gamie akurat ważnymi stopniami są I, IV i V (patrz 2 na rys. 1). Gamę można podzielić na pół i wtedy tworzą nam się 2 tetrachordy (patrz 3 na rys. 1). Gama to ułożenie dźwięków zawsze (bynajmniej w gamach durowych) w tej samej kolejności, co do półtonów (patrz 4 na rys 1).

Zanim powstała specyficzna odmiana skali, jaką jest GAMA, nie było tak prosto! Pewnie słyszeliście o skalach greckich, skalach kościelnych. To one stworzyły podłoże pod to, czym teraz się posługujemy. Wcale nie musiały się składać z 8 dźwięków! Znana skala o nazwie PENTATONIKA składa się, np. z 5 dźwięków i istniała w 2 odmianach. Widać to na przykładzie pierwszym w drugim rysunku. Jak widzicie dźwięki wcale nie idą po kolei!

Rys. 2.Nas jednak interesują skale kościelne, z których często teraz korzystamy śpiewając jednogłosowo, np. części stałe po łacinie. W średniowieczu było ich 8 i każda z nich miała swój numerek. Zapisywano go przed kompozycją, by było wiadomo, z jakiej skali korzystamy (Rys. 3).

Były to skale: dorycka i hypodorycka, frygijska i hypofrygijska, lidyjska i hypolidyjska oraz miksolidyjska i hypomiksolidyjska. Literki F (Finalis) i D (Dominanta) oznaczają dźwięki najważniejsze i najczęściej używane w danej skali. Dla skal podstawowych (bez przedrostka hypo) Finalis to pierwszy dźwięk, a Dominanta to zazwyczaj piąty.

Wszystkie z przedrostkiem „hypo” były tzw. plagalnymi, czyli wywodzącymi się z podstawowych czterech. Specyfiką tych skal było to, że dźwięki idą po kolei, brak jest krzyżyków czy bemoli (wyjątkowo obniżano czasem dźwięki, by nie było dysonansów), obejmowały tylko 8 tych właściwych dźwięków. Dopuszczalne było wychodzenie poza skalę tylko do 3 kolejnych dźwięków. Warto wiedzieć, że aby napisać jakieś Kyrie czy Agnus Dei kompozytor w średniowieczu miał obowiązek zacząć od dźwięku pierwszego lub piątego w skali, najczęściej stosować te dźwięki i zawsze zakończyć na dźwięku pierwszym.

Żeby to jakoś wam zobrazować posłuchajcie Kyrie z Missa de Angelis:

Na początku widzimy liczbę V, co sugeruje, że będziemy śpiewać w skali lidyjskiej, czyli tej od f, dla której ważne dźwięki to właśnie f (czyli pierwszy dźwięk) i c1 (czyli dźwięk piąty)

Ten taki znaczek na początku to klucz, który wskazuje dźwięk c1 na trzeciej linii, czyli ogólnie Kyrie rozpoczyna się od dźwięku f. Zobaczcie ile razy jest powtórzony dźwięk na czwartej linii!Rys. 3.

Możecie tak samo prześledzić inne znane Wam łacińskie części stałe, które znajdziecie w Exsultate Deo, Śpiewniku Kościelnym ks. Siedleckiego lub w Liber Usualis i pobawić się w Małego Badacza skal kościelnych.

Żeby dłużej Was nie zanudzać dodam tylko, że świat skal nie kończy się na omówionych tu przeze mnie. Na pewno słyszeliście kiedyś skrzypka grającego po góralsku czy cygańsku. Oni też mają swoje skale, czyli specyficzny układ dźwięków. Dlatego pewnie tak łatwo nam rozpoznać, np. muzykę góralską.

Na zachętę odsyłam Was do strony: http://www.giszowiec.org , gdzie możecie posłuchać niektórych części stałych opartych właśnie na skalach.

Miłego SKALingu!

Początek strony