To zdumiewająca rzecz, ta muzyka (...). Tak naprawdę jej nie ma. Bo przecież te wszystkie nuty to nie muzyka. Ona jest przez chwilę, staje się rzeczywistością i przemija. Czysta metafizyka. Przed chwilą świat był piękniejszy.

Monika Szwaja, „Artystka wędrowna”.

Muzyka od zawsze towarzyszy człowiekowi. Wykorzystywał ją i wykorzystuje do wielu celów, towarzyszy mu niemal na każdym kroku. Czym jednak jest muzyka i z czego tak naprawdę składa się utwór muzyczny? W tym artykule zostaną ukazane elementy dzieła muzycznego i ich znaczenie. 

W utworze muzycznym można określić takie elementy jak: 

  • melodyka
  • rytmika
  • agogika
  • harmonika
  • dynamika
  • artykulacja
  • kolorystyka dźwięku.

Melodyka

Pierwszym z elementów dzieła muzycznego jest melodyka, która dotyczy wszystkich zjawisk związanych z melodią. Melodia to przebieg dźwięków o różnej wysokości i długości trwania. O odległości między najniższym a najwyższym dźwiękiem melodii mówi nam ambitus – wyrażony przez interwał między tymi dźwiękami. Istotne jest też z jakich dźwięków składa się melodia. Melodia tonalna to taka, w której wyczuwamy jej ciążenie - dążenie do toniki (czyli dźwięku centralnego). Gdy w melodii występują wyłącznie dźwięki danej tonacji, mówimy o melodii diatonicznej. W przypadku, kiedy pojawiają się dźwięki spoza tonacji mamy do czynienia z melodią schromatyzowaną. Czasami możemy mieć wrażenie, że melodia pozbawiona jest dźwięku centralnego – to przykład na atonalność melodii.

W muzyce wokalnej możemy wyróżnić melodię:

sylabiczną – w której na jedną sylabę przypada jeden dźwięk. Takie opracowanie spotykamy w części śpiewów chorału gregoriańskiego.

melizmatyczną – w której na jedną sylabę przypada kilka, kilkanaście dźwięków, przykładem takiej melodyki może być np. Sanctus z Missa Papae Marcelli skomponowanej przez Orlando di Lasso.

W muzyce wokalnej oraz instrumentalnej spotykamy melodykę:

kantylenową – to taka o lirycznym, śpiewnym charakterze. Dotyczy zarówno melodii śpiewanej, jak i wykonywanej na instrumencie. 

ornamentalną –  to taka, która jest upiększona ozdobnikami. Do najczęściej spotykanych ozdobników należą: przednutka, obiegnik, tryl, tremolo, glissando, arpeggio, mordent itd. 

figuracyjną – to taka, w której wykorzystywane jest przetwarzanie motywów rytmicznych i melodycznych w utworze muzycznym, za pomocą rozdrobnienia rytmu. Często mówimy o figurowanej melodii, figurowanym basie itp. 

koloraturową – to taka, która jest połączeniem melodyki ornamentalnej i figuracyjnej, chętnie wykorzystywana w muzyce świeckiej w ariach. 

deklamacyjną – to taka, której melodia zbliżona do mowy, ma mały ambitus, nie występują w niej duże skoki interwałowe, charakteryzują ją głównie pochody sekundowe a rytm ma przepływ spokojny. 

recytowaną – to taka, której melodyka jest wzorowana na mowie, jednak ma w większym stopniu oddawać emocje, przez to ambitus melodii jest większy, dźwięki są często powtarzane, występują liczne, duże skoki interwałowe, rytmika jest urozmaicona, śpiewna wypowiedź niejednokrotnie przerywana pauzami. 

Rytmika

Rytm to miarowy przebieg następujących po sobie dźwięków (więcej informacji o rytmie znajdziesz w artykule Wartości rytmiczne i metrum. Rytmika – jak się domyślasz – opisuje zjawiska dotyczące rytmu, które zachodzą w utworze. W muzyce spotykamy dwa rodzaje rytmiki: swobodna i ustalona.

Rytmika swobodna

Rys. 1.– jest to najstarszy rodzaj rytmiki, dotyczy głównie muzyki wokalnej, wykonywanej a cappella, muzyki religijnej. W takiej rytmice muzyka w sposób swobodny podąża za rytmem słownym tekstu. Odgrywa ona główną rolę do XII wieku, a przykładem takiej rytmiki jest chorał gregoriański. Z rytmiką taką spotykamy się w Bogurodzicy, w której to właśnie melodia podporządkowana jest tekstowi, co możemy bez problemu zauważyć oglądając oryginalny zapis utworu, który można skonfrontować z nagraniem oddającym podstawowy sposób wykonania tej pieśni (Rys. 1).

Rytmika ustalona

– to taka, w której są ustalone proporcje między długością trwania dźwięków w utworze. Rytmikę ustaloną można jeszcze podzielić na modalną i menzuralną.

Modalna

Ten rodzaj rytmiki był stosowany od XII do XIV wieku. Został ustalony w Paryżu. Wykorzystywał grecki system stóp rytmicznych, które opierały się na dwóch wartościach (długiej i krótkiej). Był on bardzo schematyczny.

Przykładowe układy rytmiczne to: 

  • jamb (krótka i długa);
  • trochej (długa i krótka);
  • daktyl (długa i dwie krótkie);
  • anapest (dwie krótkie i długa).

Menzuralna

Rys. 2.Ten rodzaj rytmiki dominował w okresie średniowiecza i renesansu (XVI – XVI w.). Spotykana w utworach polifonicznych (4-, 5-, 6- głosowych), w muzyce religijnej, w utworach opartych na skalach modalnych (kościelnych). Spotykamy w niej zarówno parzyste (dwudzielne) jak i nieparzyste (trójdzielne – które przeważały ze względu na symbolikę liczby 3 – Trójca Święta) podziały rytmiczne. Urozmaicona w stosunku do rytmiki modalnej w skutek wprowadzenia nowych wartości rytmicznych. W rytmice tej odnajdujemy nowe symbole, np. znak menzury (Rys. 2.)

Elementem łączącym te dwa typy rytmiki jest brak metrum (nie jest wyczuwalny puls utworu). 

Mówiąc o rytmice ustalonej nie sposób nie wspomnieć o rytmice okresowej, nazywanej również rytmiką taktową. Stosowana była od baroku (XVII wiek, wtedy właśnie zaczęto używać podziału na takty) aż do XIX wieku. To w niej możemy wyróżnić rytmikę taneczną, marszową i motoryczną, gdzie rytm utworu zbudowany jest z drobnych wartości rytmicznych dzięki czemu odczuwamy ruchliwy przebieg melodii.

Agogika

Tempo i jego zmiany w utworze opisuje agogika. Tempo to stopień szybkości wykonywania melodii. Najważniejsze zagadnienia dotyczące tempa zostały bardzo dobrze opisane i zobrazowane w artykule Jak odczytać tempo utworu.

Harmonika

Czwartym już – omawianym w tym artykule – elementem dzieła muzycznego jest harmonika. Harmonika, kojarząca się z ładem, spokojem i uporządkowaniem z greckiego znaczy zgodność kształtów i dźwięków. Harmonika – w kontekście muzycznym – to współbrzmienie, współgranie kilku dźwięków ze sobą. To również nauka o współbrzmieniach akordowych, ich połączeniach oraz występujących między nimi związkami. Wyróżniamy następujące rodzaje harmoniki:

Harmonia modalna – jest oparta na skalach modalnych, powstałych jeszcze w średniowieczu, występowała w muzyce od IX do XVI wieku.

Harmonia funkcyjna – oparta na funkcjach - każdy akord pełni określoną funkcję. Najważniejsze to TONIKA, SUBDOMINANTA, DOMINANTA (zbudowane odpowiednio na I, IV i V stopniu tonacji). Ten typ harmonii nazywany jest też harmonią dur-moll, bo opiera się na dwóch typach skal muzycznych: durowej i molowej. Jest stosowana od XVII do XIX wieku. Wszystkie współbrzmienia porządkowane są określonym stosunkiem do akordu centralnego – toniki. W XX wieku związki funkcyjne uległy całkowitemu rozluźnieniu. Współbrzmienia czasem zestawiane są zupełnie dowolnie i swobodnie, dominują dysonanse i oryginalne techniki wykonawcze (np. granie smyczkiem między mostkiem a strunnikiem). Muzyka często jest ataktowa i brak w niej tonalności. 

Dynamika

W muzyce przez dynamikę rozumiemy natężenie dźwięku, czyli wszystkie zjawiska muzyczne dotyczące siły dźwięku. Opis zjawisk dynamicznych znajdziesz w artykule Forte-piano czyli dynamika.

Artykulacja

Rys. 3.To w jaki sposób wydobywany jest dźwięk, by nadać muzyce odpowiedni charakter opisuje artykulacja. Posługuje się ona zarówno znakami graficznymi, jak i opisem sposobu artykulacji. Przykładowymi sposobami artykulacji są:

  • legato – ścisłe łączenie ze sobą dźwięków, tak aby pomiędzy nimi nie było żadnych przerw;
  • portato – kolejne dźwięki wykonywane są wyraziście, lecz pomiędzy nimi pozostaje minimalna pauza;
  • staccato – sposób wykonywania polegający na oddzielaniu od siebie poszczególnych dźwięków;
  • staccatissimo – wykonywanie dźwięków przez jeszcze większe odrywanie ich od siebie niż przy realizacji staccata (przykłady zapisu podane są na rysunku 3.). 

Kolorystyka dźwiękowa

Dotyczy ona barwy brzmienia utworu, dlatego zależy głównie od obsady wykonawczej. Inaczej będzie brzmiał ten sam utwór w wykonaniu orkiestry symfonicznej a inaczej w opracowaniu na fortepian. Wpływają na nią również: artykulacja, rejestr w którym zapisana jest melodia, dynamika, harmonika oraz typ melodyki.

Oto główne elementy dzieła muzycznego. Mamy nadzieję, że dzięki powyższemu opisowi wyróżnienie ich w słuchanym utworze nie powinno sprawiać zbyt wielkiego problemu. Gdyby ktoś chciał poszerzyć wiedzę na ten temat, proponujemy sięgnąć do pozycji na podstawie których opracowano ten artykuł:

  • F. Wesołowski, Zasady Muzyki, Kraków: PWM, 1962.
  • J. Targosz, Podstawy harmonii funkcyjnej, Kraków: PWM.
  • D. Gwizdalanka, Historia Muzyki, t. I, II, III, IV, Kraków: PWM.
Początek strony